Een rondvraag bij federale ambtenaren.

     
     

Fedra is het maandelijkse tijdschrift van de federale ambtenaren. Het is een initiatief van de toenmalige Minister van Ambtenarenzaken, Luc Van den Bossche. De redactie is onafhankelijk.

In mei lanceerde Fedra een oproep aan alle federale ambtenaren om te getuigen over hun ervaringen met pesten op het werk. In september publiceerden we de verhalen. In hetzelfde nummer werd op de volledige oplage een enquête meegestuurd. De resultaten van de pest enquête staan in de editie van november, die over een paar dagen bij de ambtenaren in de bus valt.

Niet minder dan 53% van de respondenten zegt dat in hun directe omgeving gepest wordt.

Op de vraag ‘ervaart u het pesten op de werkvloer als een ernstig probleem’ antwoordt zelfs 84% met ja.

Eenzelfde percentage van de respondenten vindt dat de overheid moet ingrijpen en initiatieven ontwikkelen om het pestprobleem aan te pakken.

Wordt er in uw directe omgeving gepest?

 

ja

53%

neen

47%

Ervaart u het pesten op de werkvloer als een ernstig probleem?

ja

84%

neen

16%

Vindt u dat er van hogerhand genoeg initiatief wordt genomen om het probleem aan te pakken?

neen

84%

ja

16%

Hoe wordt er gepest?

Om een beeld te krijgen hoe het pesten concreet in zijn werk gaat, vroegen we welke vorm pesterijen aannemen. De respondenten konden meerdere vormen aankruisen. Dit leverde als klassering op:

Welke vorm neemt het pesten aan?

roddels

21%

overdreven controle

15%

werk genegeerd

11%

niet praten

11%

overdreven eisen

11%

schelden

7%

promotie blokkeren

7%

alleen zitten

7%

weinig werk

6%

fysieke intimidatie

4%

Meerdere antwoorden waren op deze vraag mogelijk.

100 % = alle klachten samen. Dwz roddels maakt 21% uit van het aantal klachten.

We kunnen hieruit drie belangrijke conclusies trekken:

1. Bovenaan de klassering staan de roddels (21%). Dit is een vorm van pesten die sowieso moeilijk te bewijzen en dus ook te sanctioneren is.

2. Nog frequenter komt de combinatie voor van overdreven controle of overdreven eisen (15% + 11%). Controle op het werk en de te hoge werkeisen gaan vanzelfsprekend uit van de hiërarchische overste. Dit geeft meteen een indicatie van wie de pester wel is. Verder in dit dossier tonen we aan dat het pesten vooral een top down-fenomeen is, waarbij de overste de ondergeschikte pest.

3. Een groot deel van de arbeidstijd wordt niet nuttig gebruikt (werk genegeerd en weinig werk, resp. 11% en 6%). Van de groep die gepest wordt of werd, zeggen 1.682 federale ambtenaren dat hun werk vaak genegeerd wordt of dat ze bewust weinig werk krijgen. Dat is een ruim potentieel aan arbeidsuren dat simpelweg verloren gaat.

Wie is de pester?

Zijn het de collega’s, de baas of de ondergeschikten? Niet minder dan 56% van de federale ambtenaren wijst de hiërarchische overste aan als de bron van alle pesterijen.

Wat is volgens u de vaakst voorkomende vorm van pesten?

ambtenaar wordt gepest door collega(‘s)

43%

ambtenaar wordt gepest door overste

56%

overste wordt gepest door ondergeschikte(n)

01%

Dit cijfer is dermate hoog dat hieruit een hypothese groeit:

de hiërarchische oversten gebruiken de pesterijen als een bewuste methode in hun ‘personeelsbeheer’.

Nogal wat hiërarchische oversten zitten met ondergeschikten die ze niet zelf hebben gekozen, noch zelf kunnen ontslaan. Zonder reële klachten waarmee de hiërarchische overste zijn ondergeschikte kan sanctioneren, is pesten wellicht een methode om de ambtenaar te dwingen de mutatie aan te vragen of een methode om reacties uit te lokken die tot sancties kunnen leiden.

Dit staat in schril contrast met een modern personeelsbeheer dat eerder op motivatie dan de-motivatie gestoeld is. We vinden hierbij een parallel met een eerder extern onderzoek (de Artemis Enquête) naar aanleiding van de Copernicus-hervorming waarin gepeild werd naar de (on)tevredenheid van de federale ambtenaren. Daaruit kwam naar voor dat de federale ambtenaren het minst tevreden zijn over de ‘human resources’ (vervanging van personeelsleden, juiste persoon op de juiste plaats, correctie van niet-wenselijk gedrag,…).

De constatatie dat het pesten meestal ‘van boven’ komt, heeft gevolgen voor de reactie van de slachtoffers én voor de oplossingen die de ambtenaren voorstellen.

De reactie

We vroegen aan de federale ambtenaren hoe er op hun dienst gereageerd wordt wanneer het probleem opduikt. Niet minder dan 70% zegt dat er gewoon niets gebeurt.

Hoe wordt er meestal gereageerd op uw dienst wanneer het probleem opduikt?

er gebeurt niets

70%

er wordt naar een oplossing gezocht

30%

Naar onze mening ligt hier de kern van het probleem. Het is duidelijk dat er niet of nauwelijks wordt ingegrepen wanneer het pesten zich voordoet. Zonder enige beteugeling heeft de pester natuurlijk vrij spel.

We staan hier voor een organisatie van ruim 60.000 werknemers die het probleem duidelijk onderschat en onvoldoende structuren heeft ingebouwd om dit probleem op te vangen.

Het gebrek aan een opvang-structuur blijkt ook duidelijk uit de antwoorden op de vraag ‘mocht u slachtoffer zijn, weet u dan tot wie u zich moet richten?’ Iets meer van de helft heeft geen idee wie men over dit probleem kan aanspreken.

Mocht u slachtoffer zijn, weet u dan tot wie u zich moet richten?

ja

47%

neen

53%

Dit is op het eerste zicht, binnen een strakke hiërarchische wereld zoals de ambtenarij, een vreemde constatatie. Men zou kunnen verwachten dat de ambtenaar onmiddellijk naar zijn directe overste stapt. Maar dit is natuurlijk absoluut geen goed idee als, zoals de cijfers aantonen, de pester in de meerderheid van de gevallen de hiërarchische overste zelf is.

Bijna de helft van de ambtenaren gaat dan ook op zoek naar een vertrouwenspersoon. Ongeveer een derde klopt aan de deur bij de hiërarchische overste en niet minder dan 20% wil in een dergelijk geval de benen nemen en een verplaatsing aanvragen.

Indien u zelf gepest zou worden, wat zou u doen?

mijn overste of hogere hiërarchie aanspreken

33%

een vertrouwenspersoon aanspreken

48%

mijn overplaatsing aanvragen

20%

Oplossingen ?

We vroegen de federale ambtenaren hoe pestgedrag binnen de federale overheid aangepakt moet worden. Dit leverde het volgende verlanglijstje op:

Hoe zou pesten op het werk volgens u vermeden kunnen worden?

1

duidelijke sancties

2

betere communicatie

3

externe vertrouwenspersoon

4

beter management

5

minder hiërarchie

6

betere arbeidsomstandigheden

De ambtenaar vraagt in eerste instantie duidelijkheid: duidelijke sancties en duidelijke afspraken.

Daarna komt de installatie van externe vertrouwenspersonen.

Dit ligt volkomen in de lijn van de overige resultaten. Vermits de hiërarchie vaak betrokken partij is, is er nood aan een externe vertrouwenspersoon. Waar zou men die vertrouwenspersoon willen vinden?

Wie zou bij de preventie van het probleem betrokken moeten worden?

1

de sociale dienst

2

de dienstchefs

3

de medische dienst

4

het kabinet Ambtenarenzaken

5

de vakbonden

De keuze voor de sociale dienst is logisch: het is een dienst die met één been buiten en met één been binnen de eigen organisatie staat. Dit is een dienst die de hiërarchische oversten kan omzeilen en toch voldoende inzicht heeft in de typische werksituatie van de gepeste.

 

Verschil tussen de Nederlandstalige en Franstalige ambtenaren

Franstalige ambtenaren vinden het pestprobleem een nog groter probleem dan hun Nederlandstalige collega’s.

Ervaart u het pesten op de werkvloer als een ernstig probleem?

F

N

T

ja

94%

78%

84%

neen

6%

22%

16%

Een opvallend verschil is eveneens het profiel van de pester. Bij Franstalige ambtenaren komen de pesterijen vaker van de hiërarchische oversten.

Wat is volgens u de vaakst voorkomende vorm van pesten?

N

F

T

ambtenaar wordt gepest door collega('s)

45%

19%

33%

ambtenaar wordt gepest door overste

54%

79%

66%

overste wordt gepest door ondergeschikte(n)

1%

2%

2%

Dit verschil wordt vooral veroorzaakt door de Nederlandstalige vrouwen.

Wat is volgens u de vaakst voorkomende vorm van pesten?

N

F

man

vrouw

man

vrouw

ambtenaar wordt gepest door collega('s)

38%

56%

14%

25%

ambtenaar wordt gepest door overste

60%

44%

82%

75%

overste wordt gepest door ondergeschikte(n)

2%

0%

4%

0%

Bij de Nederlandstalige ambtenaren komt het pesten meestal ‘van boven’, maar bij de Franstalige ambtenaren is dat nog meer uitgesproken. Dat heeft zijn gevolgen voor de reacties van het slachtoffer, of wanneer een collega gepest wordt. Franstalige ambtenaren zullen nog minder dan Nederlandstaligen gaan aankloppen bij de hiërarchische oversten.

Indien u zelf gepest zou worden, wat zou u doen?

N

F

T

mijn overste of hogere hiërarchie aanspreken

36%

28%

33%

een vertrouwenspersoon aanspreken

46%

51%

48%

mijn overplaatsing aanvragen

19%

21%

20%

Indien uw collega gepest zou worden, wat zou u doen?

N

F

T

het probleem aankaarten bij de hiërarchie

22%

13%

19%

met hem/haar erover praten

67%

79%

72%

mij er niet mee bemoeien

11%

08%

10%

Conclusie?

Harde cijfers: 2.629 respondenten heeft gemeld gepest te zijn. Dit pesten bestaat vooral uit roddelen, overdreven toezicht en het negeren van de werknemer.

De gevolgen van pesterijen spelen zich af op twee niveaus.

Allereerst leiden pesterijen op het werk vanzelfsprekend tot persoonlijke drama’s.

Daarnaast is de omvang van het pestprobleem dermate groot dat men zich vragen moet stellen bij de efficiënte werking van het ambtenarenapparaat. Niet minder dan 1.682 federale ambtenaren geven aan dat hun werk genegeerd wordt of dat ze bewust weinig werk krijgen.

Als dermate veel werkuren verloren gaan door pesterijen, vormt dit een aardige kluif voor het management en de personeelsdiensten.

Twee elementen bemoeilijken hun taak:

  1. de hiërarchie zelf blijkt de belangrijkste pester te zijn.
  2. er zijn geen structuren om het probleem te kanaliseren en de pester en de gepeste naar een oplossing te leiden. De meerderheid van de respondenten weet niet tot wie men zich moet wenden, als er gepest wordt.

Dit acuut gebrek aan een structurele oplossing leidt tot volgende ontnuchterende vaststelling: als er een probleem opduikt, wordt er in 70% van de gevallen… niets aan gedaan.

84% van de respondenten noemt pesten een ernstig probleem waaraan de overheid moet verhelpen. Men vraagt vooral duidelijke sancties, duidelijke afspraken en een externe vertrouwenspersoon. Die vertrouwenspersoon zou men best installeren in de sociale dienst.